ΚΑΛΕΣ


Το φρούριο που κτίστηκε από τους Ενετούς - ο γνωστός Καλές των Ιεραπετριτών - έχει ανεγερθεί πάνω στον πιο νότιο μώλο του αρχείου λιμανιού και είναι από τα μνημεία εκείνα του παρελθόντος που η γερή του κατασκευή σε συνάρτηση με την χρησιμότητα του μέχρι τα τελευταία χρόνια του περασμένου αιώνα το έκαναν να διατηρηθεί μέχρι σήμερα .
Είναι πολύ πιθανό η ανέγερση του να άρχισε γύρω στα 1212. Το πρώτο επίσημο στοιχείο είναι ότι στις 13 Απριλίου του 1307, σε επίσημο έγγραφο της Ενετικής Γερουσίας αναφέρεται η κατασκευή φρουρίου στην Ιεράπετρα και τα έξοδα του. Η επόμενη αναφορά στο φρούριο γίνεται τον 16ο αιώνα όταν έγινε επισκευή του ύστερα από το φοβερό σεισμό του 1508 και τις τούρκικες επιδρομές. Φαίνεται ωμός ότι οι ζημιές ήταν πολύ σοβαρές και δεν έγιναν οι επιδιορθώσεις που χρειαζόταν , γι' αυτό 30 χρόνια μετά οι κρατικοί μηχανικοί Pallavicini και Savorgan ζητούν την κατεδάφιση του προφανώς για να μη πέσει στα χέρια των τούρκων έστω και ερειπωμένο

Αυτό δεν έγινε και το 1603 ο Προβλεπτής Alvise Priuli αποδεικνύει να χαμηλώσουν ένα από τους πύργους του που ήταν ετοιμόρροπος.
Το 1625 ο κυβερνήτης Gerolamo Trevidsan διατάζει νέες επισκευές και ένα χρόνο αργότερα ο Προβλεπτής της Morosini αποφασίζει να επισκευάσει τους τοίχους και τα σωμάτια και να προσθέσει μια καινούρια εξέδρα προς τη μεριά της θάλασσας καιτέλος να γεμίσει τους πύργους. Της επισκευές αυτές αναλαμβάνει τον επόμενο χρόνο , δηλαδή 1627, ο μηχανικός Monnani.
Το 1629 όταν ο Προβλεπτής Κρήτης ήταν ο Francesco Molin, οι ανάγκες για επισκευές ήταν επιτακτικότερες αφού κινδύνευσαν να γίνουν ερείπια και οι εξωτερικοί τοίχοι.
Το 1647 που η Ιεράπετρα έπεσε στα χέρια των Τούρκων, το φρούριο παρά τις ταλαιπωρίες του από τον πόλεμο διατηρήθηκε για τους αμυντικούς σκοπούς των κατακτητών και παρά το ότι δεν έγιναν πολλές μεταρρυθμίσεις, κρατήθηκαν και αρκετά ένετικά στοιχεία
Το 1780 ύστερα από μεγάλο σεισμό το φρούριο έπεσε και σκοτώθηκαν 300 άτομα που αποτελούσαν τη φρουρά του. Κατά την τουρκοκρατία η αναφορά στο φρούριο συνδέθηκε άμεσα και πολλές φορές ταυτίσθηκε με το τούρκικο τείχος που προστάτευε την πόλη από την μεριά της στεριάς, και το οποίο περιβαλλόταν εξωτερικά με τάφρο, γνωστή σας χεντέκι, πλάτους περίπου 2,50 μέτρων και βάθους 1,50 μέτρων γεμάτη με νερό που σήμερα ακόμα υπάρχει σε ορισμένα σημεία αλλά έχει επικαλυφθεί.
Το 1898 μετά την παράδοση των Τούρκων θεωρήθηκε σωστό για λόγους πολιτικούς και kαλλωπιστικούς να καταρριφθεί το τείχος της πόλης που ήταν γνωστό σαν ΜΠΕΝΤΕΝΙ
Από τα σχέδια και τις περιγραφές του 1931 φαίνεται ότι όλο το κτίσμα είχε μήκος από Α στα Δ περίπου 24 μέτρα και πλάτος 12, ήταν δε ορθογώνιο με τέσσερις πύργους στις τέσσερις γωνίες του. Μπορούσε να χωρέσει πολλούς χωρικούς που ήταν ιδιαίτερα επιτακτικό όταν γινόταν τούρκικες επιθέσεις. Από τη μεριά την ανατολής οι πύργοι και τα τείχη ήταν ενισχυμένα με γερά μπλόκα με σιδερένια ενίσχυση για να αντέχει στη δύναμη των κυμάτων. Στην ίδια πλευρά το πάχος του τοίχου ήταν μεγαλύτερο
Βλέποντας τα τρία σχέδια, του Μοnnani του 1931, του Gerola των αρχών του αιώνα μας και αυτό που δείχνει την σημερινή του κατάσταση, μπορούμε να δώσουμε μια εξελικτική περιγραφή του φρουρίου.
Οι 4 πύργου στις αντίστοιχες γωνίες προβάλλουν από το τετράπλευρο σχήμα του οικοδομήματος αλλά ο ΒΔ είναι πιο μεγάλος και πιο ισχυρός γιατί βρίσκεται δίπλα από την πόρτα που ήταν εκεί από τα ενετικά χρόνια (D) και είχε θολωτή οροφή. Από την είσοδο αυτή μπαίνει κανείς στην εσωτερική αυλή.
Στο σχέδιο του Μonnani τα δωμάτια ήταν απλωμένα περιμετρικά κάτω από τις επάλξεις και στην αυλή υπήρχε η δεξαμενή. Ο τοίχος Α-Β που φαίνεται στο σχέδιο του Gerola ήταν τούρκικη προσθήκη και αποτελούσε ένα προτείχισμα και έτσι αναγκαστικά ανοίχτηκε η νέα πόρτα (C) πάνω από την οποία ήταν μια τούρκικη επιγραφή.
Όπως φαίνεται στο σημερινό σχέδιο ο τοίχος αυτός δεν υπάρχει πια γιατί έχει κατεδαφιστεί. Πάνω στους τοίχους υπήρχαν οι διάδρομοι για τη μετακίνηση των φρουρών και οι επάλξεις που στη βόρεια πλευρά ήταν κωνικού τύπου, όπως και σήμερα διατηρούνται. Στον τοίχο αυτό στα χρόνια των Ενετών ακουμπούσε μια σειρά δωματίων που στην τουρκοκρατία έγιναν ένα μακρόστερο δωμάτιο (Ε) με την κουζίνα δίπλα. Οι Τούρκοι έκαναν αρκετές εσωτερικές μεταβολές που μπορούμε να δούμε στο σχέδιο του Gerola. Βασικά επιχωματώθηκαν όλες οι πλευρές πίσω από τους τοίχους εκτός από τη βορεινή πλευρά. Έτσι τα δωμάτια δημιουργήθηκαν στο χώρο της αυτλής. Όπως το F που χρησίμευε για φυλακή, το G που ήταν τρία συνεχόμενα δωμάτια, το Η που χωρισόνταν στα σύο από τοξοτώ ανοίγματα που φαίνονται καισήμερα και το οποίο κατάλεβα χώρο της ενετικής δεξαμενής που στην τουρκοκρατία περιορίστηκε στο χώρο Κ που και σήμερα ακόμα μπορεί να δεί κανείς ότι δεν συγκοινωνεί με την αυλή. Στο σημείο Μ είναι η υπάρχουςα και σήμερα σκάλα για τον επάνω όροφο και πιο συγκεκριμένα τον ΒΔ πύργο και το δωμάτιο Ν πάνω από την θολωτή είσοδο. Το L είναι μία ανηφορική ράμπα με μερικά υποτυπώδη σκαλοπάτια που οδηγεί στο νότιο πλακοστροτό του πάνω μέρους της επιχωματώσεως. Στην ενετική εποχή σύμφωνα με τις πληροφορίες του Monanni οι ΒΔ και ΝΔ πύργοι είχαν στον επάνω όροφο κανονικά δωμάτια ενώ οι άλλοι δυο είχαν μεγάλη επιχωμάτωση που έφθανε μέχρι τις επάλξεις. Σήμερα μόνο κάτω από το γεμισμένο δεύτερο όροφο του ΒΔ πύργου υπάρχει ισόγειο δωμάτιο. Τίποτα επίσης δεν σώζεται από τα δωμάτια και τις κατασκευές τωνεπάνω ορόφων εκτός από το Ν.